Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εξέδωσε ένα ισχυρό μήνυμα: είναι καιρός να αυξηθούν σημαντικά οι φόροι στα ζαχαρούχα και αλκοολούχα ποτά . Παρόλο που πολλές χώρες εφαρμόζουν ήδη συγκεκριμένους φόρους, ο διεθνής οργανισμός τους θεωρεί σαφώς ανεπαρκείς για να περιορίσουν την αύξηση της κατανάλωσης και τις επιπτώσεις της στην υγεία.
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, αυτά τα προϊόντα έχουν γίνει σταδιακά πιο προσιτά σε πολλές χώρες , συμπεριλαμβανομένων αρκετών ευρωπαϊκών, επειδή οι φόροι είναι χαμηλοί, κακώς σχεδιασμένοι ή δεν είναι προσαρμοσμένοι στον πληθωρισμό ή την αύξηση του εισοδήματος. Το αποτέλεσμα είναι ένας ανθυγιεινός συνδυασμός: περισσότερα αναψυκτικά και αλκοόλ στα καρότσια αγορών και ένας συνεχώς αυξανόμενος λογαριασμός υγειονομικής περίθαλψης για τα δημόσια συστήματα.
Σε δύο νέες παγκόσμιες εκθέσεις, ο οργανισμός περιγράφει λεπτομερώς πώς τα ζαχαρούχα και αλκοολούχα ποτά συμβάλλουν σημαντικά στην παχυσαρκία, τον διαβήτη, τις καρδιαγγειακές παθήσεις, ορισμένους τύπους καρκίνου και σε πολλαπλούς τραυματισμούς και κοινωνικά προβλήματα που σχετίζονται με την κατανάλωση αλκοόλ. Τα παιδιά, οι έφηβοι και οι νεαροί ενήλικες -συμπεριλαμβανομένων εκείνων που επηρεάζονται από τα ενεργειακά ποτά μεταξύ των ανηλίκων- συγκαταλέγονται στις ομάδες που επηρεάζονται περισσότερο, κάτι που είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό σε περιοχές όπως η Ευρώπη, όπου η κατανάλωση αναψυκτικών και κρασιού ή μπύρας αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής.
Ο ΠΟΥ καταγγέλλει την αδυναμία των τρεχόντων φορολογικών συστημάτων, η οποία διατηρεί αυτά τα προϊόντα φθηνά και άμεσα διαθέσιμα , ακριβώς τη στιγμή που οι υπηρεσίες υγείας αντιμετωπίζουν αύξηση των μη μεταδοτικών ασθενειών που θα μπορούσαν σε μεγάλο βαθμό να αποφευχθούν. Σύμφωνα με τον οργανισμό, αναδύεται ένα παράδοξο: οι εταιρείες του τομέα αποκομίζουν δισεκατομμύρια σε κέρδη, ενώ οι κυβερνήσεις επωμίζονται το μακροπρόθεσμο κόστος με τη μορφή απώλειας εισοδήματος, αναρρωτικών αδειών, ιατρικών θεραπειών και υποβάθμισης της ποιότητας ζωής.
Ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, έχει εκφράσει ξεκάθαρα την υποστήριξή του στους λεγόμενους φόρους υγείας. Κατά την άποψή του, η αύξηση των φόρων στον καπνό, το αλκοόλ και τα ζαχαρούχα ποτά είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία που διαθέτουν οι κυβερνήσεις για να προωθήσουν πιο υγιεινές συνήθειες και, ταυτόχρονα, να δημιουργήσουν πρόσθετους πόρους για τη χρηματοδότηση βασικών υπηρεσιών υγείας, εκπαίδευσης και κοινωνικής προστασίας.
Φόροι υγείας: ένα υποαξιοποιημένο εργαλείο
Κατά την παρουσίαση των εκθέσεων, ο Tedros Adhanom επέκρινε ανοιχτά τον τρέχοντα σχεδιασμό πολλών φόρων για αυτά τα ποτά. Στις περισσότερες χώρες, οι φόροι είναι πολύ χαμηλοί, κακώς δομημένοι και σχεδόν ποτέ δεν συνδέονται ρητά με στόχους δημόσιας υγείας . Επιπλέον, λίγες κυβερνήσεις τους επανεξετάζουν τακτικά για να τους προσαρμόσουν στο κόστος ζωής, γεγονός που στην πράξη καθιστά το προϊόν φθηνότερο με την πάροδο του χρόνου.
Ο ΠΟΥ τονίζει ότι οι λεγόμενοι φόροι που επικεντρώνονται στην υγεία έχουν διπλό αποτέλεσμα: μειώνουν την κατανάλωση επιβλαβών προϊόντων και δημιουργούν σταθερά έσοδα για το κράτος . Σύμφωνα με τον οργανισμό, αυτά τα κεφάλαια θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την ενίσχυση της πρωτοβάθμιας περίθαλψης, τη χρηματοδότηση εκστρατειών πρόληψης ή τη βελτίωση των προγραμμάτων κοινωνικής προστασίας, μεταξύ άλλων μέτρων.
Η παγκόσμια αγορά ζαχαρούχων και αλκοολούχων ποτών περιλαμβάνει συναλλαγές δισεκατομμυρίων δολαρίων κάθε χρόνο , τροφοδοτώντας τη μαζική κατανάλωση που ενισχύει τα εταιρικά κέρδη. Ωστόσο, οι εκθέσεις τονίζουν ότι οι κυβερνήσεις ανακτούν μόνο ένα μικρό κλάσμα αυτής της αξίας μέσω της φορολογίας, πράγμα που σημαίνει ότι η πλειονότητα των συναφών δαπανών - νοσηλείες, χρόνιες θεραπείες, αναρρωτικές άδειες και βία που σχετίζεται με το αλκοόλ - βαρύνουν την κοινωνία στο σύνολό της.
Ο οργανισμός επισημαίνει ότι η πλειοψηφία του πληθυσμού υποστηρίζει την αύξηση των φόρων σε αυτά τα προϊόντα , όπως αντικατοπτρίζεται σε μια διεθνή δημοσκόπηση της Gallup το 2022. Παρά την δημόσια υποστήριξη, πολλές κυβερνήσεις παραμένουν διστακτικές, είτε λόγω πιέσεων από τη βιομηχανία είτε λόγω ανησυχιών για πιθανές βραχυπρόθεσμες πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις.
Στην Ευρώπη, όπου αρκετές χώρες έχουν εισαγάγει φόρους στα αναψυκτικά ή έχουν αναμορφώσει τους φόρους τους στο αλκοόλ τα τελευταία χρόνια, ο ΠΟΥ πιστεύει ότι υπάρχει ακόμη σημαντικό περιθώριο για ενίσχυση της φορολογίας με σαφείς στόχους δημόσιας υγείας . Ο οργανισμός τονίζει ότι δεν πρόκειται απλώς για αύξηση των συντελεστών, αλλά για επανασχεδιασμό των φορολογικών συστημάτων ώστε να είναι συνεκτικά, προοδευτικά και δύσκολα στην αποφυγή τους.
Ζαχαρούχα ποτά: πολλές χώρες με φόρους, πάρα πολλά παραθυράκια
Σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε ο ΠΟΥ, τουλάχιστον 116 χώρες επιβάλλουν κάποιο είδος φόρου στα ζαχαρούχα ποτά , ιδίως στα αναψυκτικά. Αυτό το ποσοστό περιλαμβάνει πολλά ευρωπαϊκά κράτη, όπου έχουν εγκριθεί ειδικοί φόροι τα τελευταία χρόνια με το επιχείρημα του περιορισμού της παχυσαρκίας και άλλων μεταβολικών προβλημάτων.
Ωστόσο, οι εκθέσεις υπογραμμίζουν ότι η κάλυψη αυτών των φόρων είναι πολύ άνιση . Πολλά προϊόντα υψηλής περιεκτικότητας σε ζάχαρη, όπως οι χυμοί φρούτων 100% (παρόλο που θεωρούνται πιο «φυσικοί»), τα ζαχαρούχα γαλακτοκομικά ποτά και οι έτοιμοι προς κατανάλωση καφέδες και τσάγια, συχνά εξαιρούνται από το φορολογικό πλαίσιο, μειώνοντας τον αντίκτυπο του μέτρου και επιτρέποντας στη βιομηχανία και τους καταναλωτές να αναζητήσουν εξίσου ζαχαρούχες αλλά λιγότερο φορολογημένες εναλλακτικές λύσεις.
Ο ΠΟΥ αναφέρει λεπτομερώς ότι το 97% των χωρών ήδη φορολογεί τα ενεργειακά ποτά , ένα πολύ υψηλό ποσοστό που, ωστόσο, δεν έχει αλλάξει από την τελευταία παγκόσμια έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2023. Για τον οργανισμό, αυτό αντικατοπτρίζει μια κάποια στασιμότητα στις δημοσιονομικές πολιτικές, οι οποίες δεν κινούνται ακόμη προς πιο ολοκληρωμένα σχήματα που να περιλαμβάνουν ολόκληρο το φάσμα των ζαχαρούχων προϊόντων.
Μια άλλη ανησυχία για τον οργανισμό είναι η τάση στην προσιτή τιμή αυτών των αναψυκτικών. Από το 2022, τα ζαχαρούχα ανθρακούχα ποτά έχουν γίνει πιο ακριβά σε πραγματικούς όρους μόνο σε 34 χώρες . Αντίθετα, έχουν γίνει πιο προσιτά σε 62 χώρες και έχουν παραμείνει ουσιαστικά αμετάβλητα σε άλλες 24. Αυτό σημαίνει ότι, στην πράξη, το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού μπορεί να αγοράσει αυτά τα προϊόντα πιο εύκολα από ό,τι πριν από λίγα χρόνια.
Οι εκθέσεις δείχνουν επίσης ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι φόροι στα ζαχαρούχα ποτά αντιπροσωπεύουν μόνο περίπου το 2% της τελικής τιμής ενός τυπικού αναψυκτικού. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, αυτό το επίπεδο είναι σαφώς ανεπαρκές για να επιφέρει σημαντικές αλλαγές στην καταναλωτική συμπεριφορά, ειδικά σε συνθήκες όπου τα εισοδήματα αυξάνονται και οι γενικές τιμές έχουν προσαρμοστεί προς τα πάνω.
Αλκοόλ: χαμηλή φορολογική επιβάρυνση και ολοένα και πιο προσιτές τιμές
Παράλληλα με την ανάλυση των αναψυκτικών, ο ΠΟΥ δημοσίευσε μια ειδική έκθεση σχετικά με τις φορολογικές πολιτικές που εφαρμόζονται στο αλκοόλ. Σημειώνει ότι τουλάχιστον 167 χώρες επιβάλλουν φόρους στα αλκοολούχα ποτά , ενώ 12 έχουν επιλέξει να απαγορεύσουν εντελώς την πώλησή τους. Παρόλα αυτά, η συνολική τάση δεν είναι καθησυχαστική για τους ειδικούς δημόσιας υγείας.
Από το 2022, στις περισσότερες χώρες το αλκοόλ έχει γίνει πιο προσιτό ή έχει διατηρήσει ένα σταθερό επίπεδο τιμών σε πραγματικούς όρους, κυρίως επειδή οι φόροι δεν προσαρμόζονται στον πληθωρισμό ή στις αυξήσεις μισθών. Ως αποτέλεσμα, ένα μπουκάλι κρασί, μπύρα ή ποτό αντιπροσωπεύει όλο και μικρότερο μέρος του προϋπολογισμού μιας οικογένειας, καθιστώντας το πιο προσιτό.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία αφορά το κρασί: τουλάχιστον 25 χώρες, πολλές από τις οποίες ευρωπαϊκές, δεν επιβάλλουν κανέναν συγκεκριμένο φόρο σε αυτό το ποτό , παρά τους κινδύνους για την υγεία που συνδέονται με την κατανάλωσή του. Σε μέρη όπου το κρασί αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της γαστρονομικής και κοινωνικής κουλτούρας, αυτή η πιο επιεικής φορολογική μεταχείριση βοηθά στη διατήρηση της εύκολης και οικονομικά προσιτής πρόσβασής του.
Ο Δρ. Ετιέν Κρουγκ, επικεφαλής του Τμήματος Παράγοντων Υγείας, Προώθησης και Πρόληψης του ΠΟΥ, προειδοποιεί ότι το φθηνότερο αλκοόλ συνδέεται άμεσα με την αύξηση της βίας, των τραυματισμών και πολλών ασθενειών . Ενώ η βιομηχανία βελτιώνει τα οικονομικά της αποτελέσματα, επιμένει ότι ο πληθυσμός καταλήγει να επωμίζεται το κόστος για την υγεία και την οικονομία που προκύπτει από τροχαία ατυχήματα, οικογενειακές συγκρούσεις και ασθένειες που συνδέονται με τη χρόνια κατανάλωση αλκοόλ.
Τα στοιχεία που αναλύονται ανά τύπο ποτού ενισχύουν αυτή τη διάγνωση. Σύμφωνα με την έκθεση, η μπύρα έχει γίνει λιγότερο προσιτή μόνο σε 37 χώρες από το 2022, ενώ σε 56 χώρες έχει γίνει σχετικά φθηνότερη, και σε 25 δεν έχουν σημειωθεί σημαντικές αλλαγές. Το μοτίβο είναι παρόμοιο για τα οινοπνευματώδη ποτά: έχουν γίνει λιγότερο προσιτά μόνο σε 25 χώρες, σε σύγκριση με 67 όπου έχουν γίνει πιο προσιτά και 21 όπου η τιμή έχει παραμείνει σταθερή.
Σε όλες τις περιοχές του κόσμου, ο ΠΟΥ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η φορολογική επιβάρυνση για το αλκοόλ παραμένει χαμηλή , με παγκόσμιους μέσους όρους περίπου στο 14% της τιμής της μπύρας και 22,5% για τα οινοπνευματώδη ποτά. Σύμφωνα με τον οργανισμό, αυτά τα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχει σημαντικό περιθώριο αύξησης των φορολογικών συντελεστών εάν οι κυβερνήσεις θέλουν να χρησιμοποιήσουν τη φορολογία ως αποτελεσματικό εργαλείο πρόληψης.
Πίεση στα συστήματα υγείας και αυξανόμενο κοινωνικό κόστος
Πέρα από τα συγκεκριμένα στοιχεία για τους φόρους και την προσιτή τιμή, ο ΠΟΥ δίνει έμφαση στον σωρευτικό αντίκτυπο που έχουν αυτά τα ποτά στη δημόσια υγεία. Η αυξημένη κατανάλωση ζαχαρούχων ποτών και αλκοόλ τροφοδοτεί ένα κύμα μη μεταδοτικών ασθενειών —όπως ο διαβήτης τύπου 2, η κίρρωση, οι καρδιαγγειακές παθήσεις και διάφοροι τύποι καρκίνου— καθώς και τραυματισμούς και κοινωνικά προβλήματα που συνδέονται με την κατάχρηση αυτών των ουσιών.
Ο οργανισμός τονίζει ότι τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων στην Ευρώπη, αντιμετωπίζουν αυξανόμενη οικονομική πίεση ακριβώς λόγω ασθενειών που θα μπορούσαν σε μεγάλο βαθμό να προληφθούν με πιο φιλόδοξες πολιτικές. Τα νοσοκομεία και τα κέντρα υγείας πρέπει να αφιερώνουν όλο και περισσότερους πόρους για τη θεραπεία επιπλοκών που σχετίζονται με την υπερβολική κατανάλωση ζάχαρης και αλκοόλ, περιορίζοντας το περιθώριο επενδύσεων σε άλλους τομείς προτεραιότητας.
Εν τω μεταξύ, η επιχείρηση που συνδέεται με αυτά τα ποτά συνεχίζει να αποφέρει κέρδη πολλών εκατομμυρίων δολαρίων για τον κλάδο . Για τον ΠΟΥ, αυτή η ανισορροπία μεταξύ ιδιωτικών κερδών και δημόσιων δαπανών υπογραμμίζει την ανάγκη για μια διεξοδική αναθεώρηση των φορολογικών συστημάτων, με στόχο να διασφαλιστεί ότι όσοι παράγουν και καταναλώνουν αυτά τα προϊόντα συνεισφέρουν αναλογικότερα στα έξοδα που δημιουργούν.
Μεταξύ των συστάσεων του οργανισμού είναι η διάθεση ενός μέρους των εισπραχθέντων εσόδων σε συγκεκριμένα προγράμματα πρόληψης και θεραπείας , ενισχύοντας την αντίληψη του κοινού ότι αυτοί οι φόροι έχουν σαφώς σκοπό που σχετίζεται με την υγεία και δεν προορίζονται αποκλειστικά για την είσπραξη εσόδων. Ορισμένες εμπειρίες στην Ευρώπη και σε άλλες περιοχές δείχνουν ότι αυτή η σύνδεση μπορεί να αυξήσει την αποδοχή των αυξήσεων φόρων από το κοινό.
Ο ΠΟΥ επισημαίνει επίσης ότι η διαφανής και βασισμένη σε στοιχεία επικοινωνία είναι το κλειδί για την αντιμετώπιση των μηνυμάτων του κλάδου, τα οποία συχνά υποβαθμίζουν τους κινδύνους που σχετίζονται με την κατανάλωση ζάχαρης και αλκοόλ ή αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα των φόρων ως εργαλείο δημόσιας υγείας.
Η πρωτοβουλία «3 έως το 2035»: αύξηση της τιμής τριών προϊόντων για την προστασία της υγείας
Για την εφαρμογή αυτών των συστάσεων, ο ΠΟΥ ξεκίνησε την πρωτοβουλία «3 έως το 2035» , ένα σχέδιο που στοχεύει στη σταθερή αύξηση των πραγματικών τιμών του καπνού, του αλκοόλ και των ζαχαρούχων ποτών από τις χώρες έως το 2035. Η ιδέα είναι ότι αυτά τα προϊόντα θα γίνουν λιγότερο προσιτά και θα χάσουν την εξέχουσα θέση τους στα καταναλωτικά πρότυπα , μειώνοντας έτσι τον αντίκτυπο των ασθενειών και των τραυματισμών που προκαλούν.
Η πρόταση του οργανισμού περιλαμβάνει την εισαγωγή φορολογικών μεταρρυθμίσεων που όχι μόνο αυξάνουν τους φορολογικούς συντελεστές αλλά και διασφαλίζουν τακτικές προσαρμογές με βάση τον πληθωρισμό και την αύξηση του εισοδήματος. Με αυτόν τον τρόπο, οι επιπτώσεις των φόρων δεν θα μειωθούν με την πάροδο του χρόνου, διατηρώντας την πίεση για αποθάρρυνση της κατανάλωσης.
Ο ΠΟΥ έχει δεσμευτεί να παρέχει τεχνική υποστήριξη στις κυβερνήσεις κατά τον σχεδιασμό και την εφαρμογή αυτών των φόρων υγείας , προσφέροντας συμβουλές σχετικά με τις φορολογικές δομές, τα μοντέλα προσομοίωσης και τις στρατηγικές επικοινωνίας. Στόχος είναι κάθε χώρα, συμπεριλαμβανομένης της Ισπανίας και της υπόλοιπης Ευρώπης, να είναι σε θέση να προσαρμόσει τις γενικές συστάσεις στο δικό της οικονομικό, κοινωνικό και νομικό πλαίσιο.
Ο οργανισμός τονίζει ότι οι φόροι δεν αποτελούν τη μόνη λύση, αλλά μάλλον ένα θεμελιώδες στοιχείο μιας ευρύτερης προσέγγισης που περιλαμβάνει κανονισμούς διαφήμισης, σαφή επισήμανση, περιορισμούς στις πωλήσεις σε ανηλίκους και εκστρατείες ευαισθητοποίησης. Ωστόσο, σε αντίθεση με άλλα μέτρα, η φορολογία έχει το πλεονέκτημα ότι δημιουργεί πρόσθετα έσοδα που μπορούν να επανεπενδυθούν σε πολιτικές υγείας.
Ο Tedros Adhanom συνόψισε το πνεύμα της πρωτοβουλίας, σημειώνοντας ότι ο ΠΟΥ θέλει να υποστηρίξει τις χώρες στη μετάβασή τους σε πιο βιώσιμα οικονομικά και κοινωνικά συστήματα , όπου το πραγματικό κόστος προϊόντων όπως ο καπνός, το αλκοόλ και τα ζαχαρούχα ποτά αντικατοπτρίζεται με μεγαλύτερη ακρίβεια στην τελική τους τιμή. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον όπου η επιλογή πιο υγιεινών επιλογών κατανάλωσης είναι ευκολότερη και πιο φυσική.
Με αυτές τις εκθέσεις στα χέρια του, ο ΠΟΥ ενισχύει την έκκλησή του προς τις κυβερνήσεις να επανεξετάσουν επειγόντως τις φορολογικές τους πολιτικές για τα ζαχαρούχα και αλκοολούχα ποτά. Εάν οι φόροι προσαρμοστούν κατά τρόπο που να συνάδει με τους στόχους δημόσιας υγείας, η φορολογική βάση διευρυνθεί και εξασφαλιστούν τακτικές ενημερώσεις , ο οργανισμός πιστεύει ότι η επιβλαβής κατανάλωση θα μπορούσε να μειωθεί σημαντικά, η επιβάρυνση των συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης θα μπορούσε να μειωθεί και περισσότεροι πόροι θα μπορούσαν να απελευθερωθούν για την ενίσχυση της κοινωνικής προστασίας και πρόληψης.
