Έξι χρόνια μετά το ξέσπασμα της πανδημίας, η επίμονη COVID συνεχίζει να επηρεάζει την καθημερινή ζωή χιλιάδων ανθρώπων στην Ισπανία . Για όσους υποφέρουν από επίμονες επιπτώσεις, η υγειονομική κρίση δεν τελείωσε το 2020: τα συμπτώματα επιμένουν, η αβεβαιότητα παραμένει και η αίσθηση ότι λειτουργούν με μισή ταχύτητα είναι πλέον μέρος της καθημερινότητάς τους.
Ενώ η διεθνής κατάσταση έκτακτης ανάγκης έληξε το 2023, ο ιός συνεχίζει να κυκλοφορεί και να προκαλεί μακροχρόνιες ασθένειες . Σύλλογοι ασθενών, επαγγελματίες υγείας και ερευνητές συμφωνούν ότι αυτή η πραγματικότητα παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατη, με άνισες αντιδράσεις στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και κοινωνικές και εργασιακές επιπτώσεις που, σε πολλές περιπτώσεις, μόλις τώρα αρχίζουν να μετρώνται.
Ζωή με μακροχρόνια COVID: μαρτυρίες και συμπτώματα που δεν υποχωρούν
Σε κοινότητες όπως η Λα Ριόχα, η μακροχρόνια COVID έχει πλέον πρόσωπο και όνομα. Περίπου 40 άτομα ανήκουν στον Σύνδεσμο Λα Ριόχα Μακροχρόνιας COVID , μια μικρή αλλά αυξανόμενη ομάδα καθώς εμφανίζονται νέα κρούσματα ή αναγνωρίζονται συμπτώματα που συμβατά με αυτό το σύνδρομο.
Μεταξύ των μελών της είναι η Tamara de la Horra Rodríguez, μια 45χρονη νοσοκόμα , η οποία άρχισε να αντιμετωπίζει προβλήματα το 2022, αφού προσβλήθηκε από SARS-CoV-2 λίγους μήνες μετά τον εμβολιασμό της. Αφηγείται ότι η λοίμωξη ήταν ιδιαίτερα σοβαρή και ότι, έκτοτε, υπέφερε από τόσο έντονη δύσπνοια που απλές δραστηριότητες όπως το φαγητό ή το ποτό μπορούν να γίνουν κουραστικές.
Η εργασιακή της ρουτίνα έχει επίσης αλλάξει εντελώς: για να περπατήσει τα μόλις 400 μέτρα μέχρι τον χώρο εργασίας της , η Ταμάρα πρέπει να χρησιμοποιεί τα παγκάκια κατά μήκος της διαδρομής για να αναπνεύσει. Αυτό επιδεινώνεται από επίμονο μυϊκό πόνο, ακραία κόπωση και αυτό που είναι γνωστό ως «ομίχλη εγκεφάλου », μια δυσκολία συγκέντρωσης και καθαρής σκέψης που πολλοί ασθενείς περιγράφουν ως αίσθηση ότι ζουν σε ένα είδος ομίχλης.
Τα περιστατικά που συλλέχθηκαν από τον σύλλογο Rioja έχουν έναν κοινό παρονομαστή: ένα ευρύ φάσμα κυμαινόμενων συμπτωμάτων . Έντονη κόπωση, ημικρανίες, πεπτικά προβλήματα, δυσκολία συγκέντρωσης, πόνος στις αρθρώσεις και ζάλη είναι μόνο μερικά από τα πιο συχνά αναφερόμενα συμπτώματα. Σε πολλούς ασθενείς, τα συμπτώματα εμφανίζονται σε μια σειρά από εξάρσεις, με περιόδους σχετικής βελτίωσης που ακολουθούνται από υποτροπές.
Μια χρόνια ασθένεια που πλήττει εκατομμύρια στην Ισπανία και την Ευρώπη
Σε επίπεδο πολιτείας, το πρόβλημα αποκτά άλλη διάσταση. Ομάδες όπως η Long COVID Aragón επισημαίνουν ότι η long COVID είναι μια χρόνια, πολυσυστημική ασθένεια που μπορεί να οδηγήσει σε αναπηρία, απώλεια εργασίας και μακροπρόθεσμες κοινωνικοοικονομικές συνέπειες.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις , ο αριθμός των ανθρώπων που έχουν πληγεί στην Ισπανία ανέρχεται σε πάνω από 2,4 εκατομμύρια , περίπου 36 εκατομμύρια στην Ευρώπη και σε περισσότερα από 400 εκατομμύρια παγκοσμίως. Πίσω από αυτά τα στοιχεία κρύβονται ιστορίες ταχυκαρδίας κατά την ανάβαση μιας απλής σκάλας, ζάλης, λιποθυμίας, πόνου στο στήθος, θρόμβων αίματος ή σοβαρών καρδιαγγειακών επεισοδίων , που συχνά συνοδεύονται από έλλειψη κατανόησης από τους γύρω τους και από τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης που δεν προσφέρουν πάντα σαφείς απαντήσεις.
Το Long COVID Aragón αναφέρει ότι, παρά τον χρόνο που έχει περάσει, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να είναι «άβολοι» και αόρατοι ασθενείς . Στην περιοχή τους, προειδοποιούν για καταστάσεις όπου ασθενείς με χρόνια συμπτώματα λαμβάνουν εξιτήριο από εξειδικευμένες κλινικές μακράς COVID χωρίς καθορισμένο σχέδιο παρακολούθησης ή σταθερή θεραπεία.
Η ομάδα επιμένει ότι η πανδημία, από επιδημιολογικής άποψης, δεν έχει κηρυχθεί επίσημα λήξασα . Επισημαίνει ότι οι διαδοχικές επαναμολύνσεις λειτουργούν ως παράγοντας κινδύνου, συσσωρεύοντας βλάβες σε διάφορα όργανα και συστήματα και δημιουργώντας νέα κρούσματα μακροχρόνιας COVID ή επιδεινώνοντας τα υπάρχοντα, και υπενθυμίζει στους ανθρώπους τι να κάνουν εάν βγουν θετικοί για να ελαχιστοποιήσουν τους κινδύνους.
Ο χάρτης κινδύνου στον χώρο εργασίας: όταν η εργασία πολλαπλασιάζει τις πιθανότητες
Πέρα από τις ατομικές εμπειρίες, η έρευνα αρχίζει να αποκαλύπτει μοτίβα. Μια μελέτη που συντονίστηκε από το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Υγείας της Βαρκελώνης (ISGlobal) , σε συνεργασία με το Νοσοκομείο Germans Trias i Pujol, ανέλυσε δεδομένα από την ομάδα COVICAT, η οποία περιλαμβάνει περισσότερους από 2.000 εργαζόμενους στην Καταλονία, για να κατανοήσει πώς το εργασιακό περιβάλλον επηρεάζει την ανάπτυξη μακροπρόθεσμων συνεπειών στην υγεία.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η εργασία σε επαγγέλματα που ταξινομούνται ως «υψηλού κινδύνου» αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης μακροχρόνιας COVID μετά τη μόλυνση κατά περίπου 44%. Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει βασικά επαγγέλματα στο κράτος πρόνοιας και την οικονομία των υπηρεσιών: υγειονομική περίθαλψη, κοινωνική φροντίδα και βοήθεια, εκπαίδευση, μεταφορές και λιανικό εμπόριο — δραστηριότητες όπου συγκλίνουν τρεις παράγοντες: κλειστοί χώροι, συχνή επαφή με άλλα άτομα και η πρακτική αδυναμία εργασίας εξ αποστάσεως.
Η μελέτη υπερβαίνει την απλή έκθεση σε λοίμωξη και προτείνει ένα «κοκτέιλ» παραγόντων που επηρεάζουν τη χρονιότητα. Από τη μία πλευρά, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε υψηλά ιικά φορτία , συχνή μεταξύ των εργαζομένων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης, των εκπαιδευτικών και όσων εργάζονται στην εξυπηρέτηση πελατών, θα μπορούσε να εμποδίσει την ικανότητα του οργανισμού να εξαλείψει πλήρως τον ιό ή τις επιπτώσεις του, συμβάλλοντας έτσι σε μια παρατεταμένη ασθένεια.
Από την άλλη πλευρά, ο συνδυασμός υψηλών σωματικών απαιτήσεων, παρατεταμένου ψυχολογικού στρες και απαιτητικών συνθηκών εργασίας θεωρείται ένας παράγοντας που συμβάλλει . Αυτό το συνεχές στρες θα μπορούσε να αποδυναμώσει την ανοσολογική απόκριση, καθιστώντας όσους βρίσκονται σε αυτές τις θέσεις πιο ευάλωτους σε μακροχρόνιες επιπλοκές μετά την αρχική μόλυνση.
Η προστασία κάνει τη διαφορά και στους ίδιους τους βασικούς τομείς. Σύμφωνα με τα δεδομένα που συλλέχθηκαν, τα άτομα που δεν χρησιμοποιούσαν τακτικά μάσκες υψηλής διήθησης (FFP2/FFP3) είχαν περίπου 52% υψηλότερο κίνδυνο να αναπτύξουν μακροχρόνια COVID . Η μελέτη υποδηλώνει ότι η ποιότητα και η συνέπεια των προληπτικών μέτρων παραμένουν κρίσιμες, ακόμη και μετά το πέρας της πιο οξείας φάσης της κρίσης.
Οι ανισότητες μεταξύ των φύλων και των τάξεων στις επιπτώσεις της επίμονης Covid
Η έρευνα της ISGlobal υπογραμμίζει επίσης την κοινωνική και έμφυλη ανισότητα που σχετίζεται με τη μακροχρόνια COVID. Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης παρατεταμένων προβλημάτων υγείας , μια κατάσταση που έρχεται σε αντίθεση με την πραγματικότητα της αγοράς εργασίας: η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση, το λιανικό εμπόριο και ένα σημαντικό μέρος των υπηρεσιών φροντίδας είναι τομείς με υψηλό βαθμό γυναικείας παρουσίας.
Σε αυτή την προοπτική προστίθεται η κοινωνικοοικονομική διάσταση. Τα άτομα που βασίζονταν καθημερινά στις δημόσιες συγκοινωνίες για να πηγαίνουν στη δουλειά , συχνά σε χαμηλότερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας ή με λιγότερες επιλογές τηλεργασίας, είδαν τον κίνδυνο να αυξάνεται κατά περίπου 58% . Αυτό αποκαλύπτει ένα μοτίβο στο οποίο όσοι διατήρησαν βασικές υπηρεσίες κατά τη διάρκεια της πανδημίας είναι πλέον πιο πιθανό να υποστούν τις συνέπειες.
Με αυτά τα στοιχεία και διάφορες διεθνείς μελέτες που δείχνουν προς παρόμοια κατεύθυνση, η μακροχρόνια COVID δεν αποτελεί πλέον ένα αυστηρά κλινικό πρόβλημα, αλλά μάλλον ζήτημα επαγγελματικής υγείας και κοινωνικής δικαιοσύνης . Εξειδικευμένοι οργανισμοί και ενώσεις ασθενών ζητούν να ληφθούν περαιτέρω μέτρα για την αναγνώριση της μακροχρόνιας COVID ως επαγγελματικής ασθένειας σε περιπτώσεις που συνδέονται σαφώς με την έκθεση στον χώρο εργασίας.
Αυτή η αναγνώριση θα είχε πρακτικές συνέπειες: προσαρμογές στην εργασία, αποζημιώσεις, ενισχυμένα μέτρα πρόληψης και πρόσβαση σε παροχές προσαρμοσμένες στις λειτουργικές πραγματικότητες όσων δεν μπορούν πλέον να εκτελούν τα ίδια καθήκοντα όπως πριν από τη μόλυνση. Ταυτόχρονα, υπάρχουν εκκλήσεις για την ενοποίηση των μέτρων αερισμού, τη χρήση μάσκας σε περιόδους υψηλής μετάδοσης του ιού και πρωτοκόλλων που ελαχιστοποιούν τον κίνδυνο σε βασικούς τομείς.
Διάγνωση, έρευνα και θεραπείες: ο δρόμος είναι ακόμα μακρύς
Από κλινική άποψη, οι ειδικοί στις μολυσματικές ασθένειες παραδέχονται ότι πολλά ερωτήματα σχετικά με τη μακροχρόνια COVID παραμένουν αναπάντητα . Σε νοσοκομεία όπως το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο San Pedro στο Λογκρόνιο, επαγγελματίες που συμμετέχουν σε κρατικά ερευνητικά δίκτυα περιγράφουν μια αργή εξέλιξη, με μερική πρόοδο αλλά χωρίς οριστικές λύσεις για τις περισσότερες περιπτώσεις.
Μία από τις κύριες δυσκολίες είναι ότι δεν υπάρχει ακόμη μία, οριστική εξήγηση για τα αίτια της μακροχρόνιας COVID . Οι υποθέσεις κυμαίνονται από την επιμονή των ιικών υπολειμμάτων στο σώμα έως ανοσολογικές αλλοιώσεις, χρόνια φλεγμονή ή βλάβη σε συγκεκριμένα συστήματα όπως το καρδιαγγειακό ή το νευρικό σύστημα. Αυτή η έλλειψη σαφήνειας περιορίζει τη δυνατότητα σχεδιασμού συγκεκριμένων θεραπειών και μας αναγκάζει να επικεντρωθούμε, προς το παρόν, στην ανακούφιση των συμπτωμάτων, στην αποκατάσταση και στους κινδύνους της άσκησης μετά τη μόλυνση.
Παρά ταύτα, ορισμένες κοινότητες προωθούν μελέτες για τον εντοπισμό βιολογικών δεικτών που μπορούν να βοηθήσουν στη διάκριση διαφορετικών υποτύπων μακροχρόνιας COVID-19 , με στόχο την προσφορά πιο εξατομικευμένων προσεγγίσεων. Μεταξύ των γραμμών έρευνας είναι η αξιολόγηση φαρμάκων που έχουν ήδη εγκριθεί για άλλες ενδείξεις, όπως η ναλτρεξόνη ή η νικοτιναμίδη , για να διαπιστωθεί εάν μπορούν να βελτιώσουν ορισμένα συμπτώματα σε συγκεκριμένες ομάδες ασθενών.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι πολλοί άνθρωποι βιώνουν μικρές βελτιώσεις με την πάροδο του χρόνου , αλλά η πλήρης ανάρρωση βραχυπρόθεσμα είναι σπάνια. Πολλοί από τους πληγέντες βλέπουν την προηγούμενη ζωή τους να χάνεται: κάποιοι δεν μπορούν να επιστρέψουν πλήρως στην εργασία, κάποιοι πρέπει να μειώσουν τις ώρες εργασίας τους ή να αλλάξουν ρόλους και κάποιοι αντιμετωπίζουν πολύπλοκες διαδικασίες για να αναγνωριστούν επίσημα οι περιορισμοί τους.
Στον νομικό και εργατικό τομέα, ορισμένες υποθέσεις που φτάνουν στα δικαστήρια καταδεικνύουν αυτή την κατάσταση. Άτομα με συμπτώματα που συνάδουν με μακροχρόνια COVID, συνοδευόμενα από χρόνια κόπωση, προβλήματα συγκέντρωσης, αϋπνία ή συναισθηματικές διαταραχές , προσπαθούν να αποκτήσουν υψηλότερο βαθμό μόνιμης αναπηρίας. Ωστόσο, οι αποφάσεις δεν αναγνωρίζουν πάντα αυτές τις επιπτώσεις ως επαρκείς για να αποτρέψουν την ελαφριά ή καθιστική εργασία, γεγονός που τοποθετεί τον ασθενή σε ένα είδος ουδέτερης ζώνης μεταξύ της πραγματικής του ταλαιπωρίας και των τυπικών απαιτήσεων των συστημάτων αξιολόγησης.
Το συνδικαλιστικό κίνημα: ορατότητα, αμοιβαία υποστήριξη και κινητοποίηση πολιτών
Αντιμέτωποι με αυτή την πραγματικότητα, οι σύλλογοι ατόμων με μακροχρόνια COVID έχουν αναλάβει ηγετικό ρόλο. Στη Λα Ριόχα, η ομάδα ασθενών διοργανώνει δραστηριότητες που συμπίπτουν με την Ημέρα Μακράς COVID, η οποία εορτάζεται κάθε 15 Μαρτίου . Αυτές οι δραστηριότητες περιλαμβάνουν την τοποθέτηση ενημερωτικών πινάκων σε μέρη όπως το λόμπι του Νοσοκομείου Σαν Πέδρο, όπου εξηγούν την κατάσταση των πληγέντων και απαιτούν περισσότερους πόρους για τη φροντίδα τους.
Στην Αραγονία, ο σύλλογος Long COVID Aragon έχει απευθύνει δημόσιες εκκλήσεις προς τους πολίτες, τα μέσα ενημέρωσης, τις κοινωνικές οργανώσεις, τα συνδικάτα και τους επαγγελματικούς συλλόγους για να συμμετάσχουν στην ευαισθητοποίηση σχετικά με την ασθένεια. Για να σηματοδοτήσει την Ημέρα Ευαισθητοποίησης για την Long COVID , η ομάδα έχει οργανώσει συγκεντρώσεις σε εμβληματικές τοποθεσίες, όπως η Plaza España στη Σαραγόσα, με συνθήματα που υπογραμμίζουν, για παράδειγμα, τον καρδιαγγειακό αντίκτυπο αυτών των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων.
Αυτές οι διαδηλώσεις περιλαμβάνουν συμβολικές χειρονομίες, όπως λεπτά σιωπής στη μνήμη όσων πέθαναν από επιπλοκές που σχετίζονται με τη μακροχρόνια COVID . Για τους συλλόγους, αυτές οι πράξεις στοχεύουν να υπενθυμίσουν στην κοινωνία ότι δεν πρόκειται για μια ασθένεια του παρελθόντος, αλλά για ένα τρέχον υγειονομικό και κοινωνικό πρόβλημα που μπορεί να επηρεάσει όποιον προσβληθεί από τον ιό σήμερα.
Εκτός από τις διαδηλώσεις, προωθούνται θεσμικές πρωτοβουλίες , όπως η φωταγώγηση κτιρίων-ορόσημων με το χρώμα που συνδέεται με την παρατεταμένη COVID, στην προκειμένη περίπτωση ένα σκούρο τιρκουάζ. Στην Αραγονία, για παράδειγμα, το Παλάτι Aljafería έχει συμμετάσχει σε αυτές τις δράσεις για την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης του κοινού και την υποστήριξη όσων έχουν πληγεί.
Το κοινό μήνυμα που διατρέχει όλες αυτές τις δραστηριότητες είναι σαφές: υπάρχει ζήτηση για προβολή, επαρκή υποστήριξη, περισσότερη έρευνα και πρόσβαση σε θεραπείες . Τα μέσα ενημέρωσης καλούνται επίσης να δώσουν φωνή στους ασθενείς και τις οικογένειές τους, ώστε το κοινό να συνειδητοποιήσει ότι η μακροχρόνια COVID εξακολουθεί να υπάρχει και ότι οι συνέπειές της μπορεί να είναι μακροχρόνιες.
Νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις: από τα φάρμακα έως τις ψηφιακές θεραπείες
Ενώ σημειώνεται πρόοδος στον παραδοσιακό βιοϊατρικό τομέα, στην Ισπανία εμφανίζονται επίσης καινοτόμες προτάσεις που συνδυάζουν την υγεία και την τεχνολογία για την αντιμετώπιση χρόνιων συμπτωμάτων , μερικά από τα οποία υπάρχουν σε μακροχρόνια COVID. Μεταξύ αυτών των πρωτοβουλιών, ξεχωρίζει το έργο ορισμένων νεοσύστατων επιχειρήσεων που αναπτύσσουν ψηφιακές θεραπείες . Αυτά τα εργαλεία που βασίζονται σε λογισμικό έχουν επιδείξει κλινική αποτελεσματικότητα και ασφάλεια και έχουν σχεδιαστεί για να συνταγογραφούνται από επαγγελματίες υγείας, όπως και τα φάρμακα.
Αυτές οι θεραπείες χρησιμοποιούν καθηλωτικά περιβάλλοντα εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας , καθώς και εφαρμογές που υποστηρίζουν τον ασθενή στην καθημερινότητά του. Η ιδέα είναι το άτομο να συμμετέχει ενεργά στη δική του θεραπεία, ενισχύοντας την αίσθηση ελέγχου της ασθένειας. Επιπλέον, επιτρέπουν τη συνεχή παρακολούθηση, με αντικειμενικά αρχεία προόδου και θετική ενίσχυση που βοηθούν στη διατήρηση της συμμόρφωσης και της συναισθηματικής ευεξίας.
Σε χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία , ορισμένες από αυτές τις ψηφιακές λύσεις ρυθμίζονται και χρηματοδοτούνται ήδη από τα δημόσια συστήματα υγείας, ενσωματωμένες ως συμπλήρωμα της συμβατικής φαρμακευτικής αγωγής. Στην Ισπανία, βρίσκονται σε εξέλιξη εργασίες για τον καθορισμό των κανονιστικών πλαισίων και των κριτηρίων χρηματοδότησης , ώστε τα επόμενα χρόνια να μπορούν να συνταγογραφούνται τακτικά στην πρωτοβάθμια περίθαλψη και στις εξειδικευμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες.
Ορισμένες από αυτές τις εταιρείες επικεντρώνουν την έρευνά τους σε παθολογίες όπως ο χρόνιος πόνος, η καρδιακή ανεπάρκεια, το άσθμα ή ακόμη και η μακροχρόνια COVID . Σε αρκετές περιπτώσεις, αυτά τα έργα καθοδηγούνται από προσωπικές ιστορίες που σημαδεύονται από ασθένειες, οι οποίες έχουν παρακινήσει τους ιδρυτές τους να αναζητήσουν εναλλακτικές λύσεις όπου η παραδοσιακή ιατρική δεν προσφέρει ακόμη επαρκείς απαντήσεις.
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι, ενώ αυτές οι θεραπείες δεν αντικαθιστούν την ανάγκη για φαρμακευτική αγωγή ή ιατρικές παρεμβάσεις όταν είναι απαραίτητες, μπορούν να αποτελέσουν ένα συμπληρωματικό εργαλείο . Προσφέρουν, αφενός, υποστήριξη στη διαχείριση των συμπτωμάτων και, αφετέρου, δεδομένα σε πραγματικό χρόνο που εμπλουτίζουν την κατανόηση της ομάδας υγειονομικής περίθαλψης για την καθημερινή ζωή του ασθενούς.
Όλη αυτή η δραστηριότητα, τόσο στη φαρμακολογική έρευνα όσο και στον ψηφιακό τομέα, αντικατοπτρίζει την εμφάνιση μιας σειράς επιλογών για την αντιμετώπιση ορισμένων από τις πιο εξουθενωτικές πτυχές της μακροχρόνιας COVID . Ωστόσο, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος πριν μπορέσουμε να μιλήσουμε για τυποποιημένες θεραπείες ή για μια πραγματική δυνατότητα επιστροφής των περισσότερων ασθενών ακριβώς εκεί που βρίσκονταν πριν από τη μόλυνση.
Με εκατομμύρια ανθρώπους στην Ισπανία και την Ευρώπη να εξακολουθούν να ζουν με τις συνέπειες της μόλυνσης, η μακροχρόνια COVID έχει γίνει μια σημαντική πρόκληση για τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, τον κόσμο της εργασίας και την κοινωνία στο σύνολό της. Μεταξύ μαρτυριών όπως αυτές από τη Λα Ριόχα, εκκλήσεων για δράση από την Αραγονία, επιστημονικών στοιχείων σχετικά με τον κίνδυνο σε ορισμένες θέσεις εργασίας και των διστακτικών ελπίδων που προσφέρουν οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις, είναι σαφές ότι η αντιμετώπιση αυτής της πραγματικότητας με πόρους, αναγνώριση και ενσυναίσθηση δεν είναι πλέον επιλογή, αλλά αναγκαιότητα.
