Η παρουσία μικροπλαστικών στα ποτάμια της Καταλονίας έχει πλέον μετατραπεί από ένα διάχυτο πρόβλημα σε προτεραιότητα στην περιβαλλοντική ατζέντα. Αυτά τα μικροσκοπικά θραύσματα πλαστικού, τα οποία μπορούν να περάσουν σχεδόν απαρατήρητα με γυμνό μάτι, συσσωρεύονται στο γλυκό νερό και τελικά φτάνουν σε υγροτόπους, δεξαμενές και τελικά στη θάλασσα, με πιθανές επιπτώσεις στην άγρια ζωή, τα οικοσυστήματα και την ανθρώπινη υγεία.
Για να αποκτήσει, για πρώτη φορά, μια λεπτομερή εικόνα της μικροπλαστικής ρύπανσης στις υδάτινες οδούς της Καταλονίας, η Υπηρεσία Υδάτων της Καταλονίας (ACA) ξεκίνησε ένα φιλόδοξο έργο δειγματοληψίας και ανάλυσης. Αυτή η σύμβαση, η οποία έχει ήδη ανατεθεί και με προϋπολογισμό άνω των 291.000 ευρώ, θα επιτρέψει τη συστηματική μελέτη των τύπων πλαστικών σωματιδίων που κυκλοφορούν στα ποτάμια και τον αντίκτυπό τους στην ποιότητα του νερού.
Μια πρωτοποριακή σύμβαση για τη μέτρηση της αόρατης ρύπανσης
Η Υπηρεσία Υδάτων της Καταλονίας (ACA) προκήρυξε διαγωνισμό για μια συγκεκριμένη σύμβαση για τη διεξαγωγή αυτής της «απογραφής μικροπλαστικών» στα πιο αντιπροσωπευτικά συστήματα γλυκού νερού της περιοχής. Η προγραμματισμένη επένδυση υπερβαίνει τα 291.000 ευρώ και το έγγραφο ορίζει ένα συνολικό χρονικό πλαίσιο 23 μηνών , το οποίο περιλαμβάνει επιτόπια έρευνα, εργαστηριακή ανάλυση και προετοιμασία συμπερασμάτων.
Η προθεσμία υποβολής προσφορών από τις ενδιαφερόμενες εταιρείες είναι η 9η Ιανουαρίου . Μόλις ανατεθεί και επισημοποιηθεί η σύμβαση, η νικήτρια εταιρεία θα έχει στη διάθεσή της 14 μήνες για να πραγματοποιήσει τη δειγματοληψία , ακολουθούμενους από τρεις μήνες αποκλειστικά για τη μελέτη των δειγμάτων που συλλέχθηκαν και άλλους τρεις μήνες για τη λήψη και την επικύρωση των αποτελεσμάτων . Συνολικά, απαιτούνται σχεδόν δύο χρόνια εργασίας για να σχηματιστεί μια στέρεα και συγκρίσιμη εικόνα της κατάστασης των ποταμών.
Σύμφωνα με τον ίδιο τον οργανισμό, η εν λόγω επιτροπή έχει σχεδιαστεί ως ένα πρωτοποριακό έργο στην Καταλονία , με στόχο να θέσει τις βάσεις για μελλοντικά μέτρα καθαρισμού και ελέγχου της πλαστικής ρύπανσης. Στόχος είναι οι πληροφορίες που παράγονται να μην παραμείνουν μια απλή τεχνική έκθεση, αλλά να χρησιμεύσουν ως οδηγός για τον σχεδιασμό συγκεκριμένων μέτρων για τη μείωση των μικροπλαστικών στο περιβάλλον του ποταμού.
Η μελέτη εντάσσεται σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο στο οποίο τα μικροπλαστικά θεωρούνται αναδυόμενοι ρύποι και όπου οι οδηγίες για τα ύδατα και τα απόβλητα πιέζουν τα κράτη μέλη να βελτιώσουν τον έλεγχο αυτών των σωματιδίων. Παρόλο που το έργο επικεντρώνεται στην Καταλονία, τα αποτελέσματα μπορεί να ενδιαφέρουν και άλλες λεκάνες απορροής ποταμών στην Ισπανία και την Ευρωπαϊκή Ένωση που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα.
54 σημεία ελέγχου στις κύριες λεκάνες απορροής ποταμών
Το σύστημα που σχεδιάστηκε από την Καταλανική Υπηρεσία Υδάτων (ACA) περιλαμβάνει συνολικά 54 σημεία δειγματοληψίας κατανεμημένα στις κύριες λεκάνες απορροής ποταμών της Καταλονίας. Σε αυτά περιλαμβάνονται τμήματα των ποταμών Llobregat, Ter, Muga, Tordera, Fluvià, Besòs, Foix, Anoia και Segre , καθώς και πολλά ρέματα και μικρότερα υδάτινα ρεύματα, όπως τα ρέματα Rubí και La Bisbal, τα οποία παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στη μεταφορά ρύπων.
Η επιλογή αυτών των σημείων ανταποκρίνεται στην ανάγκη να αποκτηθεί μια αντιπροσωπευτική εικόνα του υδρογραφικού δικτύου : έχουν συμπεριληφθεί περιοχές με υψηλές αστικές και βιομηχανικές πιέσεις, καθώς και τμήματα κοντά σε υποδομές αποχέτευσης, καθώς και περιοχές που βρίσκονται σε πηγές ποταμών και περιοχές με λιγότερες ανθρώπινες επιπτώσεις. Αυτό θα καταστήσει δυνατή τη σύγκριση πολύ διαφορετικών καταστάσεων και την ανίχνευση προτύπων ρύπανσης κατά μήκος των ποταμών.
Όσον αφορά την κατανομή, το έργο προβλέπει 23 σημεία δειγματοληψίας σε επιφανειακά ύδατα (δηλαδή, απευθείας στις κοίτες των ποταμών), 26 σημεία στην είσοδο και έξοδο των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων και πέντε σταθμούς παρακολούθησης στις πηγές των ποταμών. Αυτός ο συνδυασμός θα επιτρέψει στους ερευνητές να διακρίνουν ποιο μέρος των μικροπλαστικών προέρχεται από διάχυτες πηγές (όπως η απορροή ή η διάβρωση αστικών υλικών) και ποιο σχετίζεται με συγκεκριμένες υποδομές επεξεργασίας λυμάτων.
Συνολικά, θα συλλεχθούν 123 δείγματα κατά τη διάρκεια των τριών προγραμματισμένων εκστρατειών εργασίας . Κάθε εκστρατεία θα καλύπτει όλα τα σημεία παρακολούθησης, διευκολύνοντας την αξιολόγηση του κατά πόσον η παρουσία μικροπλαστικών είναι σταθερή με την πάροδο του χρόνου ή ποικίλλει ανάλογα με την εποχή, τα επεισόδια έντονων βροχοπτώσεων ή τις περιόδους ξηρασίας.
Οι διοικητικές πηγές τονίζουν ότι η κατάσταση των εσωτερικών υδάτινων σωμάτων θεωρείται ιδιαίτερα ευαίσθητη, καθώς συγκαταλέγονται στα οικοσυστήματα που επηρεάζονται περισσότερο από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Η ύπαρξη αξιόπιστων δεδομένων θα επιτρέψει στις αρχές να προσδιορίσουν τον βαθμό στον οποίο τα ποτάμια λειτουργούν ως « λεωφόροι ρύπανσης » που συνδέουν αστικές, βιομηχανικές και γεωργικές περιοχές με ταμιευτήρες, υγροτόπους και τις ακτές της Μεσογείου.
Ποιοι τύποι μικροπλαστικών θα αναζητηθούν
Ένας από τους κεντρικούς στόχους της σύμβασης είναι ο προσδιορισμός της ποσότητας και του τύπου των πλαστικών σωματιδίων που υπάρχουν στο νερό. Η μελέτη θα επικεντρωθεί σε θραύσματα συνθετικών, αδιάλυτων πολυμερών μεγέθους από 0,1 μικρόμετρα έως 1,5 χιλιοστά , καθώς και σε ίνες με μήκος από περίπου 0,3 μικρόμετρα έως 15 χιλιοστά . Αυτό περιλαμβάνει τόσο προ-σχηματισμένα μικροπλαστικά όσο και μικρές ίνες που αποβάλλονται από υφάσματα και άλλα υλικά.
Οι αναλύσεις θα επικεντρωθούν κυρίως σε τρεις πολύ συνηθισμένες οικογένειες πλαστικών: το πολυαιθυλένιο (χρησιμοποιείται εκτενώς σε σακούλες, μεμβράνες και πολλά μπουκάλια), το πολυπροπυλένιο (κοινό σε συσκευασίες, καλαμάκια, υφασμάτινα εξαρτήματα και βιομηχανικές ίνες) και το πολυστυρένιο (που βρίσκεται σε αφρώδη υλικά, δοχεία μιας χρήσης, σκεύη κουζίνας και ορισμένα παιχνίδια). Όλα αυτά είναι υλικά που χρησιμοποιούνται καθημερινά και, όταν απορριφθούν, μπορούν να διασπαστούν σε μικροσκοπικά σωματίδια που παραμένουν στο περιβάλλον για χρόνια.
Το εύρος των μεγεθών που πρόκειται να μελετηθούν εκτείνεται από σχεδόν μικροσκοπικά κλάσματα έως μικρά ορατά θραύσματα. Η ανίχνευση τέτοιων μικρών σωματιδίων, της τάξης των δεκάτων του μικρομέτρου, απαιτεί εξειδικευμένο εργαστηριακό εξοπλισμό και πολύ προσεκτικά πρωτόκολλα δειγματοληψίας, ακριβώς για να αποφευχθεί η διασταυρούμενη μόλυνση και να αποδοθεί αξιόπιστα η προέλευση των δειγμάτων.
Οι αρχές τονίζουν ότι η ανίχνευση αυτών των τύπων σωματιδίων σε ποτάμια είναι « κρίσιμης σημασίας » επειδή τους επιτρέπει να προσδιορίσουν εάν το νερό φτάνει σε περιοχές όπου θα μπορούσε αργότερα να χρησιμοποιηθεί για αστικούς σκοπούς, όπως εμφιαλωμένο νερό , ή για γεωργικές ή βιομηχανικές εφαρμογές. Επιπλέον, αυτά τα πλαστικά μπορούν να καταποθούν από υδρόβιους οργανισμούς, να εισέλθουν στην τροφική αλυσίδα και έμμεσα να καταλήξουν στο ανθρώπινο σώμα - μια αυξανόμενη ανησυχία τόσο για την επιστημονική κοινότητα όσο και για τις ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές.
Πέρα από την καταμέτρηση των σωματιδίων, η σύμβαση ορίζει επίσης ότι θα αναλυθεί η χωρική κατανομή των μικροπλαστικών, συγκρίνοντας τα αποτελέσματα μεταξύ των άνω τμημάτων των ποταμών, των μεσαίων τμημάτων και των κάτω τμημάτων κοντά στις εκβολές των ποταμών. Αυτές οι πληροφορίες θα είναι καθοριστικές για τον εντοπισμό των σημείων συγκέντρωσης των υψηλότερων επιπέδων ρύπανσης και των παραγόντων που μπορεί να ευθύνονται για αυτές τις διαφορές.
Ο ρόλος των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων και οι νέες ευρωπαϊκές απαιτήσεις
Ένα σημαντικό μέρος της μελέτης θα επικεντρωθεί στον ρόλο των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων στη συγκράτηση (ή απελευθέρωση) μικροπλαστικών. Συμπεριλαμβάνοντας δειγματοληψία τόσο στην είσοδο όσο και στην έξοδο 26 εγκαταστάσεων, η Υπηρεσία Υδάτων της Καταλονίας (ACA) θα είναι σε θέση να αξιολογήσει πόσα σωματίδια καταφέρνει να συγκρατήσει το τρέχον σύστημα αποχέτευσης και ποιο ποσοστό, παρά την επεξεργασία, καταλήγει να επιστρέφει στα ποτάμια.
Αυτή η γραμμή εργασίας συνδέεται με το πρόσφατο κρατικό διάταγμα για τα λύματα και με τις ευρωπαϊκές οδηγίες, οι οποίες απαιτούν από τις αυτόνομες κοινότητες να εφαρμόσουν πιο προηγμένα συστήματα αποχέτευσης. Ο μεσοπρόθεσμος στόχος είναι ένα σημαντικό μέρος των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων να διαθέτει εγκαταστάσεις τριτοβάθμιας επεξεργασίας , ικανές να καταστήσουν το νερό σχεδόν « προπόσιμο » πριν απορριφθεί στο περιβάλλον υποδοχής.
Στην Καταλονία, η εφαρμογή αυτών των προηγμένων επεξεργασιών απέχει ακόμη πολύ από το να είναι ευρέως διαδεδομένη, αν και έχουν γίνει τα πρώτα βήματα για τη βελτίωση της ποιότητας των επεξεργασμένων λυμάτων . Οι πληροφορίες που παρέχονται από την απογραφή μικροπλαστικών θα βοηθήσουν στην ιεράρχηση των εγκαταστάσεων που χρειάζονται επείγουσες αναβαθμίσεις και ποιες τεχνολογίες φιλτραρίσματος ή αφαίρεσης σωματιδίων θα μπορούσαν να είναι οι πιο αποτελεσματικές σε κάθε περίπτωση.
Μεταξύ των επιλογών που εξετάζονται είναι προηγμένα συστήματα φιλτραρίσματος , διεργασίες μεμβρανών, συμπληρωματικές φυσικές επεξεργασίες ή συνδυασμοί διαφορετικών τεχνικών, οι οποίοι θα μπορούσαν να ενσωματωθούν σταδιακά σε υφιστάμενες μονάδες. Εκτός από τη βελτίωση της οικολογικής κατάστασης των ποταμών, αυτές οι δράσεις θα ανοίξουν τον δρόμο για την αυξημένη επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων λυμάτων ως εναλλακτικού πόρου, ένα ιδιαίτερα κρίσιμο ζήτημα σε ένα πλαίσιο επαναλαμβανόμενων ξηρασιών.
Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με την ευρωπαϊκή στρατηγική για την κυκλική οικονομία, η οποία στοχεύει στην καλύτερη αξιοποίηση των επεξεργασμένων λυμάτων, μειώνοντας παράλληλα το φορτίο των αναδυόμενων ρύπων. Εάν οι μονάδες επεξεργασίας λυμάτων μπορούν να συγκρατήσουν μεγαλύτερο κλάσμα μικροπλαστικών, όχι μόνο θα προστατευθούν τα υδάτινα οικοσυστήματα, αλλά θα μειωθεί και ο κίνδυνος να φτάσουν αυτά τα σωματίδια σε γεωργικές ή βιομηχανικές χρήσεις μέσω προγραμμάτων επαναχρησιμοποίησης.
Πιθανά μελλοντικά μέτρα και σύνδεση με τη διαχείριση αποβλήτων
Η καταλανική κυβέρνηση συνδέει αυτήν τη μελέτη με άλλες τρέχουσες πρωτοβουλίες σχετικά με τα απόβλητα και τα πλαστικά μιας χρήσης . Η κυβέρνηση εργάζεται πάνω σε έναν νέο νόμο για τα απόβλητα που, μεταξύ άλλων, στοχεύει στη μείωση της παραγωγής περιττών πλαστικών και στην προώθηση πιο βιώσιμων εναλλακτικών λύσεων. Τα αποτελέσματα της απογραφής μικροπλαστικών ενδέχεται να παρέχουν πρόσθετα επιχειρήματα για την ενίσχυση ορισμένων υποχρεώσεων ή των συστημάτων πρόληψης.
Εάν η δειγματοληψία εντοπίσει ιδιαίτερα ανησυχητικές συγκεντρώσεις σε ορισμένα τμήματα του ποταμού ή σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, δεν αποκλείεται η εφαρμογή πρόσθετων μέτρων. Αυτά περιλαμβάνουν αυξημένη παρακολούθηση των βιομηχανικών απορρίψεων, των χώρων υγειονομικής ταφής ή συγκεκριμένων υποδομών που ενδέχεται να συμβάλλουν σε υψηλά επίπεδα πλαστικών σωματιδίων στο περιβάλλον.
Η λεπτομερής ανάλυση δεδομένων θα επιτρέψει τον εντοπισμό πιθανών σημείων ρύπανσης που σχετίζονται με βιομηχανικά πάρκα, πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές ή συγκεκριμένες οικονομικές δραστηριότητες. Αυτό θα διευκολύνει τον σχεδιασμό εξατομικευμένων μέτρων, αντί της εφαρμογής γενικών λύσεων που δεν είναι πάντα κατάλληλες για τα χαρακτηριστικά κάθε λεκάνης ή υπολεκάνης.
Παράλληλα, οι πληροφορίες που λαμβάνονται μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ενίσχυση των εκστρατειών ευαισθητοποίησης του κοινού σχετικά με τη διαχείριση των αποβλήτων και την υπεύθυνη χρήση πλαστικών προϊόντων. Παρόλο που το έργο έχει αυστηρά τεχνική εστίαση, η διοίκηση γνωρίζει ότι η μείωση της ποσότητας μικροπλαστικών που εισέρχονται στα ποτάμια εξαρτάται επίσης από αλλαγές στις καταναλωτικές συνήθειες και την ανακύκλωση.
Προς το παρόν, όλες αυτές οι πιθανές μελλοντικές ενέργειες δεν έχουν ακόμη οριστικοποιηθεί . Η πρόθεση της Καταλανικής Υπηρεσίας Υδάτων (ACA) και του Τμήματος Εδαφικής, Στέγασης και Οικολογικής Μετάβασης είναι να περιμένουν μέχρι να υπάρξει μια σαφής διάγνωση πριν από τον καθορισμό νέων υποχρεώσεων ή επενδύσεων, έτσι ώστε οι αποφάσεις να βασίζονται σε επαληθεύσιμα δεδομένα και όχι μόνο σε γενικές εκτιμήσεις.
Η έναρξη αυτής της μελέτης για τα μικροπλαστικά τοποθετεί την Καταλονία μαζί με άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που αρχίζουν να ποσοτικοποιούν αυστηρά τη ρύπανση από πλαστικά σε ποτάμια και μονάδες επεξεργασίας λυμάτων. Με 54 σημεία παρακολούθησης, 123 δείγματα και σχεδόν δύο χρόνια προγραμματισμένης εργασίας, το έργο στοχεύει να παρέχει μια ακριβή εικόνα του προβλήματος και να χρησιμεύσει ως βάση για μελλοντικές βελτιώσεις στην αποχέτευση, τη διαχείριση των αποβλήτων και την προστασία των οικοσυστημάτων των ποταμών, εστιάζοντας τόσο στην περιβαλλοντική υγεία όσο και στην ασφάλεια του νερού που χρησιμοποιούμε καθημερινά.
